Stanisław Esden-Tempski

Ucieczka do Polski

© Copyright by Stanisław Esden-Tempski & e-bookowo

Projekt okladki: e-bookowo. Rysunek: Anna Gwiazda

ISBN 978-83-7859-137-5

Wydawca:
Wydawnictwo internetowe e-bookowo www.e-bookowo.pl

Kontakt:
wydawnictwo@e-bookowo.pl

Wszelkie prawa zastrzeżone. Kopiowanie, rozpowszechnianie części lub całości bez zgody wydawcy zabronione.

I

Królik na emigracji

Nie ma lepszego psychologa od twego własnego fiuta. On nigdy nie da się nabrać na żadne numery. Joy stukała pantoflami za drzwiami, a mój kapucyn ogłosił haniebny bojkot. Czułem się paskudnie. Plastikowy pojemnik na spermę trzymałem w ręku jak odbezpieczony granat. Tym granatem miałem wykuć naszą Przyszłość. Ustaliliśmy, że tak będzie najlepiej. To była decyzja nas obojga – naprawdę!

− Może chcesz, żebym się rozebrała?

Przestraszyłem się, że zechce wejść do pokoju i poinstruować mnie, jak mam zrobić to, co każdy chłopak zna od pierwszego pryszcza. Pytała zagniewanym głosem:

− Nie możesz się pośpieszyć?

− Nie! – odwarknąłem. − Jedź, bo spóźnisz się na zebranie!

Gdyby chociaż przestała tak stukać pantoflami! Nagle poczułem, że ogarnia mnie fala podniecenia i moje ruchy stały się coraz szybsze! Nastąpił błogi skurcz i pojemnik napełnił się nasieniem. Byłem dumny. Niosłem to do drzwi jak zwycięzca. Joy rzuciła mi się w ramiona i pocałowała suchymi wargami.

− Jesteś dzielny – pochwaliła.

− Spływaj.

Joy zbiegła ze schodów i zatrzasnęła za sobą drzwi. Poczułem ulgę. Spod szafy wyciągnąłem Dziennik Bałtycki i chłonąłem jego treść. Wszystko w tej gazecie wydawało mi się bardzo bliskie i budziło tęsknotę. Gazeta z Polski zawsze irytowała Joyce. Budziła w niej lęk, bo była to nielojalność, wobec niej osobiście i naszej Wielkiej Miłości. Polską gazetę kupiłem na stacji benzynowej na rogu Belmont i Milwaukee. Byłem zaskoczony, że ten niewielki dziennik dotarł do Chicago. Nie wierzyłem w żadne „palce boże”, ale to była zaszyfrowana wiadomość, której właściwe znaczenie dopiero odczytywałem. W oczach stanęła mi ta scena:

„Piotrek i Ania, jego czarnowłosa dziewczyna, stanęli w październikowym deszczu i czekali. Patrzyli sobie w oczy, trzymając się za ręce. Od strony Sopot z maksymalną szybkością pędził miejski pociąg. Motorniczy w ostatniej chwili dostrzegł maleńką postać w czerwonej kurtce i hamował, ale było już za późno! Kiedy zjawiła się policja, koło nasypu znaleziono ciało piętnastoletniej dziewczyny, która poniosła śmierć na miejscu. Jej chłopak leżał, nie dalej niż trzy metry od niej, i umarł jeszcze tej samej nocy. Dziewczyna trzymała mały plecak w zaciśniętej ręce, a zawartość wzbudziła we wszystkich popłoch. Był wypełniony niemowlęcymi ciuszkami. Najpierw policjanci umilkli i chwilę nasłuchiwali, czy w mroku nie słychać skądś kwilenia. Potem przetrząsali okolicę − metr po metrze. Rozświetlano mrok reflektorami z dachu pobliskiego centrum handlowego. Na ścianie Centrum widniał napis z tych pięknych czasów, gdy jeszcze chciałem o coś walczyć:

WCZORAJ JUTRO BYŁO LEPSZE.

Policjanci i robotnicy kolejowi wczołgiwali się pod wagony.

W liście pożegnalnym Piotrka Dąbala, który zabezpieczyła policja, chłopiec pisał do Ani:

„Jesteś światłem mego życia, jesteś moją żoną, jesteś słońcem na moim niebie, jesteś piastunką mego serca, jesteś moim drugim ja, jesteś treścią moich snów, jesteś przyczyną, dla której żyję, jesteś wszystkim czego chcę, jesteś mą gorejącą gwiazdą, jesteś ode mnie zbyt daleko, jesteś światłem, które mnie wiedzie, jesteś moim ulubionym widokiem, jesteś moim celem, jesteś moją racją, jesteś mą iskrą, jesteś światłem w mroku, Jesteś moim najpiękniejszym Aniołem.”

W Rocford wierzyłem ślepo, że wiodło nas ku sobie Przeznaczenie. Błądziłem po całym świecie, by ją wreszcie znaleźć na dnie Piekła – trzydziestoletnią profesjonalistkę, która przeraźliwie bała się staropanieństwa. Na kobiety długo patrzyłem, jak na słabego mężczyznę, a one traktowały mnie, jak głupią przyjaciółkę. Teatr mego związku z Joyce trwał prawie dziesięć lat. W tak zwanych mądrych dysputach zazwyczaj powtarza się za Beatelsami: „to kobieta jest murzynem świata”. Nie ma większej hipokryzji. Cała prawda jest taka: to mężczyzna jest szyją kobiety. I to ona tą szyją przemawia. Czy widzieliście kiedyś, by szyja zrobiła coś z własnej woli? Zawsze ustępowałem miejsca kobietom, bo jestem dobrze wychowany… przez kobiety. Ale przez to wieczne dwa kroki do tyłu, byłem idealnym kandydatem do podcinania mi nogi. Kiedy już padałem na plecy z rozkrzyżowanymi rękami i robiłem orła na piasku z głupią miną i wewnętrznym przekonaniem, że to ja coś skiepściłem, gorąco obiecywałem poprawę. Im bardziej się tak poprawiałem, tym mniej pojmowałem, co czuję i budziła się we mnie trwoga, że jestem potworem.

Do Stanów przypłynąłem pontonem. Na ten wspaniały ponton musiałem najpierw zarobić. Pierwszy miesiąc pobytu w tym pięknym kraju spędziłem na zbieraniu glist i innego robactwa na polach dla firmy zajmującej się zaopatrzeniem wędkarzy w żywą przynętę. Musiałem gonić je na kolanach, w świetle księżyca, jak jakiś glizdojad, a one zawsze umiały skryć się przede mną pod ziemią. Nigdy nie myślałem, że dżdżownice mogą tak szybko uciekać przed człowiekiem! Na przestrzeni kilku metrów urządzały sobie tor wyścigowy. Te robaki miały mi podsunąć pod stopy latający dywan, bym mógł dotrzeć do Chicago. Musiałem zebrać dwa tysiące kanadyjskich dolarów, by przeszmuglować się przez granicę którymś z polskich traków. Wreszcie robaki śniły mi się po nocach. Po zebraniu dwudziestu skrzynek dżdżownic i innego świństwa, wychodzącego o zmroku z ziemi, miałem dokładnie tyle, by kupić sobie ponton. Wyobrażałem sobie tę chwilę, jak start w nowe, wolne życie. Wyzwolenie, które glisty powitają chóralnym wrzaskiem, płosząc krety i pieski stepowe.

Po przemyśleniu różnych innych możliwości − przepłynięcie rzeki Niagara wydawało się najlepszym sposobem. Niagara Falls jest najlepiej strzeżonym akwenem na granicy kanadyjsko -amerykańskiej, ale mnie to nie przeraziło. Trenowałem trochę na jeziorze Ontario pływanie pontonem z motorkiem, aż wreszcie się zdecydowałem. Nikt by nawet nie pomyślał, że można być tak bezczelnym! Przepławić się do Stanów na oczach tysięcy turystów, zwiedzających Wodospad. Dwa razy podpływała do mnie policja rzeczna, by spytać, czy nie potrzebuję jakiejś pomocy? Twierdziłem, że trenuję sporty ekstremalne i dawali mi spokój. Za każdym razem, gdy motorówka policyjna odpływała, czułem się jak żołnierz, który fortelem wystrychnął na dudka swego najeźdźcę. Na drugim brzegu czekał już na mnie kumpel, by zawieźć mnie do Buffalo. Pociągiem Amtrak ruszyłem na spotkanie mej Przyszłości, to jest… Joyce Bell.

Joyce odjechała z moją spermą w plastikowym pojemniczku, a ja koło pierwszej po południu zatrzymałem mego thunderbirda przed budynkiem, na którego dachu wzbijała się w niebo antena radiowa. Na tabliczkach przy wejściu widniały nazwy THE HEALTH CENTER THE ETHNIC RADIO CHICAGO.

Nasz zespół, to jest Joanna Pol i ja, tworzył program Welcome to Chicago! − nadawany przed i po południu. Program był jak się należy – niezależny. Dom Starców był własnością Polskiego Związku Narodowego, co było compact, bo w razie czego wszystko było na miejscu. Przewodniczącym PZN był ten znany w Kraju Franciszek Rusek. Jego sekretarz dzwonił do nas codziennie, byśmy zrobili wreszcie wywiad z Dembowskim, biznesmenem z Polski. Wszyscy wokół wpadali w histerię! Dembowski, przekonywano mnie i Joannę, jest ważny dla Polski. Dembowski otworzy nam drzwi do Raju! Sprawi, że Polonia na nowo znajdzie swe miejsce w życiu politycznym Ojczyzny. Czułem, że to szwindel. Nie chciałem tego skurwiela w swoim programie. Z daleka mi śmierdział i budził wstręt. Dembowski krążył w gdańskim środowisku opozycyjnym i gębę miał pełną rewolucyjnych haseł, tak odważnych, że budziło to podejrzenia. Obawiano się go, bo operował w stanie wojennym sumami, od których kręciło się w głowie. Nigdy nie wpadł w żadną zasadzkę. Chłopaki szli do więzienia, a Dembowski zawsze zdążył uciec! Strugał wariata. On nic nie wiedział! Rewolucja zawsze wyrzuca na wierzch przede wszystkim szumowiny. Nie chciałem polityki w moim programie. Moje serce kazało mi dawać odrobinę otuchy współwięźniom Polskiego Obozu Pracy Chicago. To było ważniejsze.

Dom na Harbour Avenue był naprawdę eleganckim domem starców. Nie śmierdziało tam moczem, a na wózkach jeździli ludzie, a nie zombie. Kwitło życie towarzyskie, o wiele częściej zmieniano podkłady, a kobiety myły swoje siwe głowy raz na trzy dni. Na stolikach stawiały kremy i pachnidła. Było tam zupełnie inaczej niż w Rocford. Z tamtego okresu ocalał jedynie generał Corzoni − wielki starzec o nieśmiertelnej duszy. Zmierzając szybkim krokiem do studia emisyjnego, natknąłem się właśnie na niego. Salowa popychała wózek i szarpała się z nim, a Generał ganił tubalnym głosem:

− Daj mi spokój! Ty czarna jędzo. Wynocha!

Salowa ściągała z niego spodnie od piżamy. Generał, przywiązany do oparcia wózka bawełnianymi pasami, przedramiona miał wolne, więc szczypał ją grubymi paluchami, a Murzynka, ze względu na swą masę, nie mogła się przed tym uchronić. Strofowała go ze śmiechem:

− Corzoni! Taki z ciebie generał, jak ja aktorka! Nie możesz łazić w zaszczanej piżamie. Musimy ci zmienić spodnie!

W naszą stronę szła szybkim krokiem Joasia, tleniona blondynka o okrągłej buzi, wielkie odkrycie polskiego świata filmu w zamierzchłych latach sześćdziesiątych. Murzynka spojrzała na mnie z prośbą w oczach.

− Możesz pomóc? On jest nieopanowany i silny. Silny jak słoń!

Sprytnie zastopowała nogą hamulec wózka. Poprosiła bym trzymał za oparcie. Starałem się nie patrzeć na miotającą się brązową czaszkę Corzoniego. W ręku trzymałem ciągle papierowy plik relacji o śmierci Piotrka i Ewy. Joasia przyglądała się ze zrozumieniem tej sytuacji. Gdy pielęgniarka skończyła, a Generał odjechał godnie wyprostowany na inwalidzkim wózku, Joanna podeszła i ujęła moje ramię delikatną, malutką dłonią, jakby bała się, że ucieknę, co istotnie chętnie bym zrobił.

Gdy siadałem za mikrofonem obok kubka bardzo mocnej kawy, obudziła się we mnie dziwna moc i poczucie chodzenia po lodzie. Krzyczałem przez mikrofon z radością i gniewem.

− Welcome Chicago! Witajcie przy miotłach i na budowach, za barem! Z tacą, czy bez tacy, w pracy, czy bez pracy, we własnym sklepie z polską wędliną, na placu czy na kacu. Tu wasz Bald!

Po tym wejściu Joasia puszczała muzykę i reklamy.

− Znana nam wszystkim – czytała, tym swoim niebanalnym knajpianym głosem − doktor Marta Lopatinsky poleca badania oczu, leczenie chorób oczu, usuwanie katarakty. Gabinet 261 James street, suite 2 D. Doktor akceptuje Medicare i większość ubezpieczeń. Polecam! Sama robię tam okulary.

− Floryda. Polak do Polaka. Przy morzu Efficiency Aparments – cena od 22 do 350 dolarów. Dalsze informacje dzwonić lub pisać, także po polsku.

Potem szła muzyka, ale już bez reklam. Byłem tego dnia dziwnie zmęczony, mój głos zmienił barwę i lekko chrypiał. Joasia zabawiała słuchaczy jaki miś dyrdymałkami, gdy na mojej konsolecie zapaliło się światełko łącza telefonicznego. Joasia odebrała telefon i skrzywiła się. Reklamy technicy emitowali bezpośrednio do nadajnika. Gdy nie palił się wskaźnik emisji można było przez kilka minut gadać dowoli. Joanna ostrzegła:

− Dzwonił Rusek i pytał, czy rzeczywiście spadł z programu ten cholerny wywiad?

− Powiedz mu, że może mi skoczyć!

− Dzwonił też Jerry Pick – rzekła. − Wiesz, ten z Ethnic Affers. Pytał, kiedy wyemitujemy wywiad Dembowskiego?

− Niech spierdala! – odwarknąłem. − W piekle nikt nie ma władzy. Prócz Lucyfera!

− Nie bądź taki kozak. To dziecinne − strofowała

− Może jestem dzieckiem − odrzekłem.

− Rusek zabierze nam licencję! – piliła. To cię nie przekonuje? Nie jesteś sam! – rzuciła mi w twarz ten ostatni argument

− Beze mnie też sobie poradzicie. Bieda nikogo jeszcze nie zdradziła!

Joanna miała rację. Rusek był złośliwą małpą. Jeśli się nie ugnę – to może zniszczyć nasz program. Lecz jeśli zrobiłbym ten wywiad wbrew sobie, mogłem stać się słabszy i każda menda będzie mogła kopać mnie w dupę! Joanna patrzyła na mnie z napięciem. Długo już siedziała w brudnym Chicago. Bała się i miała nadzieję. Drżały jej palce.

− W skauting baw się na własny rachunek. Mnie na to nie stać! – Na koniec jeszcze raz poprosiła: − Czy nie możesz porozmawiać ze swoją Joyce? Jeśli dobrze słyszałam, ZPN zamawiał w jej firmie soft wear. Czyż nie?

− Nie, nie chcę jej do tego mieszać.

− Ludzie chcą twojego programu − próbowała mnie podejść z innej strony. − Czemu do cholery, jesteś taki palant! − wkurzyła się wreszcie.

− Taki się urodziłem – skończyłem tę irytującą rozmowę.

Utkwiła we mnie swój jadowity wzrok.

Płonęło mi w oczach czerwone światełko emisji! Joanna nie wyłączyła naszej rozmowy! Pot oblał mi plecy! Nasz dialog musiało słyszeć całe Chicago! W eter leciała muzyka, a Joanna chlipała. Byliśmy załatwieni! Wiedziałem, że Rusek nam tego nie podaruje! Utrata licencji była pewna jak w banku! Doświadczenie pracy w studio radiowym daje pewność panowania nad wszystkimi urządzeniami. Często puszczaliśmy reklamy i szliśmy się wysikać, a Joanna dzieliła się złośliwościami z polskiej wsi w Chicago. Lecz tego dnia przegięliśmy! Reklamy leciały w eter, ja zapaliłem zabronionego papierosa, a Joanna ryczała i rzucała moją w stronę spojrzenia pełne nienawiści! Byliśmy skończeni! Poczułem radosną ulgę. Stało mi się już obojętne, czy starczy nam na opłacenie rat kredytu, procentów od kart kredytowych, rachunków za używalności, kredytu na dwa samochody i setek innych małych rachunków, które co miesiąc znajdowałem w skrzynce na listy. Nagle pękł na moich piersiach popręg, który co dnia tamował mi oddech, sprawiając, że nawet do kibla biegłem rozpinając w pośpiechu pasek od spodni. Nasza klęska mogła uczynić mnie wolnym! Nie wiem, jak udało mi się poprowadzić nasz blok do końca. Na parking szedłem z opuszczoną głową, jak osioł Kubusia Puchatka. Z odnogi korytarza wytoczył się generał Corzoni i zatrzymał się z się przy mnie.

− To dobrze, że wreszcie wstałeś − bredził ten nieszczęśnik. − Nie wolno marnować czasu! Dobrze ci patrzy z oczu. Poznajesz zapewne, choć ja cię osobiście nie znam. Jestem generałem. Generał Corzoni! Tak, tak ten sam. Październik tysiąc dziewięćset siedemnaście, Caporetto. Sześćset tysięcy trupów. Niezła liczba, co? Ale uważaj, proszę. Praca w tym lazarecie może sprawić, że przestaniesz sobie ufać. A najważniejsza jest dyscyplina! Dyscyplina przede wszystkim! Nawet, gdy będzie ci się wydawało, że już nie wytrzymasz − wstań! Wstań i biegnij! Biegnij dalej! Bo takie jest zadanie każdego żołnierza!

Stojąc w korku, na końcu sznura samochodów, miałem czas pomyśleć. W Chicago zbyt dobrze się czułem! Powoli zatracał się we mnie psychiczny związek z moją rdzenną świadomością. Właścicielka największej polonijnej księgarni w Chicago powiedziała mi kiedyś − „moje drzewa rosną w Warszawie.” Moje drzewko cicho rosło w Jelitkowie. Bałem się, że już nigdy nie będę tym, kim byłem. Na pytanie: czym jest świadomość? każdy odpowie, że autonomiczność Ja bierze się z języka, bo to język pozwalał mi wiedzieć, że wiem, że jestem. Taka odpowiedź jest zbyt prosta − wystarczy pójść do ZOO i spojrzeć w oczy goryla, który demonstracyjnie onanizuje się na oczach publiczności. To nie jest zwierzęca figlarność, to jest prowokacja zgnębionego więźnia.

Po mym wyjeździe za ocean doznałem cudownego poczucia nieważkości istnienia, poza językiem, poza Kulturą. Nie straciłem kontaktu z własną rdzenną świadomością. Czymże jest dusza i ile światów w niej się mieści? Jeśli jestem sumą aktywnych obwodów w mózgu, który przypomina swym kształtem i budową hyper druciak do szorowania garnków − to ile obwodów zgasło, gdy wyjechałem? Byłem i to wiedziałem na pewno. Fizycznie zdrów, lecz czy ten sam, co przedtem? Przed translokacją? Czysta jaźń jest sterylnie próżna, jest przezroczysta. Pozbawiona pragnień i żalu, także lęku. Dlatego to, co niegdyś wydawało się najważniejsze, znikło. Mogłem rozpocząć nowe życie. Zmienił się mój charakter pisma i z całkowitą łatwością porzuciłem wszystkie nałogi, prócz palenia. Przestałem pić! Większość rzeczy, którymi kiedyś się emocjonowałem przestały mnie interesować. Budziłem litość i obawę. Uchodziłem za bohatera lub zdrajcę? Niewygodnie mi było w dawnym cielesnym skafandrze. Czułem się jak nurek. Pojemność ludzkiej duszy jest niebywała. W szafie jaźni wisi wiele garniturów i wszystkie należą do jednej osoby. Na tym polega Tajemnica. Teatr istnienia jest żałosną próbą śmierci. Wydobywając się z rękawa lotniskowego korytarza powitałem wszystko z niewiarą. Rodziłem się na nowo i tworzyły się we mnie nowe obwody, w innej przestrzeni i w innym języku. Bałem się, że już nigdy nie będę miał dawnej duszy, a ta, którą w sobie budowałem, była niepewna i obca. Czułem, że tą moją dawną zdradziłem. Nie chciałem zdradzić siebie!

Związek z Joy dał mi jeszcze jedną szansę. Pilnie uczyłem się jej języka i robiłem się coraz pewniejszy siebie. Posiadanie zapasowego języka wyleczyło moje kłopoty z własną mową. Począłem widzieć swą nową rzeczywistość za pomocą obcego językowego kodu. Uwolniłem się od kotwicy Kultury i przestałem się jąkać. Odbyłem wiele lekcji u logopedy i moja dykcja była bez zarzutu. Wreszcie założyłem jak Demostenes swój własny program radiowy. Słuchacze polubili mój Głos, gdy witałem ich: Welcome Chicago!

Korek skończył się gdzieś na wysokości skrzyżowania Addison avenue i honda civic przylepiona do zderzaka mego samochodu skoczyła do przodu. Powoli snuliśmy się na zachód, ku śródmieściu. Moja wpadka w radiostacji ZPN-u postawiła mnie w dramatycznej sytuacji. Byłem wściekły na siebie i na istnienie tego Dembowskiego.

Wróciłem do domu i zamknąłem się w łazience. Namydliłem twarz i brodę. Spojrzałem w lustro – zobaczyłem gębę brodatego mężczyzny z głupią miną. To oblicze odstręczało. Wreszcie zdecydowałem się!

Broda dla mężczyzny nie jest li tylko zarostem na twarzy; jest także tarczą i kostiumem, który towarzyszy mu od rana do wieczora. Już dla starożytnych broda była świadectwem intelektualnej walki z rzeczywistością. Za pomocą wąsów chciałem być szybciej dorosły, za pomocą brody byłem hippiesem, za pomocą pełnego zarostu jednoczyłem się z bojownikami strajku sierpniowego. Brodę przywiozłem do Stanów jak znak niezgody. Broda i wąsy, jak teatralne rekwizyty, towarzyszyły mi od zawsze. Teraz poczułem, że nie wiem w istocie, jak naprawdę wygląda moja twarz! Nie zaznałem szczęścia posiadania swego własnego oblicza. Konflikt z Ruskiem uzmysłowił mi to, czego nie chciałem przed sobą przyznać. Zarost uwięził mnie i skazywał na samotność. Moi rozmówcy nie mówili do mnie, lecz do mej brody. Klasyfikowali mnie zawsze jako Brodacza, więc kogoś, kto ukrywa się za swą brodą. Moje kobiety dzieliły się na te, które lubią facetów z brodą i te, które brody nie znoszą. Mój wybór ograniczył się do tych, które nie chciały wcale widzieć mej twarzy. Wolały maskę! Sięgnąłem po maszynkę i powoli zgalałem brodę i wąsy. Do umywalki padały cicho kłębki włosów i natychmiast traciły swoją formę, stawały się brudem, który trzeba było zmyć do zlewu. Wreszcie ujrzałem swoją twarz! W niczym nie przypominała oblicza, które z żałosnym niepokojem wypowiadało słowa pierwszych zaklęć. Była to twarz doświadczonego mężczyzny o zniszczonej, chropawej cerze, z grymasem nieufności wokół ust. Ogarnął mnie żal. To było bolesne doświadczenie.

Wspiąłem się na pierwsze piętro, gdzie mieściła się moja Pracownia. Usiadłem w fotelu i wzrok utkwiłem w twarzy Anity na fotografii, nad komputerem. Anita mieszkała wtedy w Londynie, u pewnego irlandzkiego fotografa, którego także omotała swoimi kłamstwami. Ogarnęła mnie fala ciepłych wspomnień. Ogromne serce Anity otwierało się na każdą ludzką i zwierzęcą krzywdę. Joyce nienawidziła tego zdjęcia i wspomnień o niej. „To przecież kurwa!” Czasami ogarniało mnie zwątpienie i sam pytałem siebie, czy przypadkiem jej sobie nie wymyśliłem. W chwilach depresji tęskniłem za Anitą. Odpaliłem kompa… Miałem przed sobą tekst do Chicago Tribune o samobójstwie Piotrka i Ewy. To wszystko ze sobą się łączyło. Pisząc o szaleństwie młodych kochanków miałem poczucie, że Anita jest zaraz obok mnie, że trzyma rękę na moim ramieniu.

Czekałem teraz z niepokojem, jak Joyce zareaguje na tę moją nową twarz. Byłem podniecony, że wreszcie udało mi się to zrobić. Z tą nową twarzą, obliczem bez zarostu, bez krzaczastej brody, która pozwała milicjantom znaleźć mnie pod śniegiem; bez wąsów, które miały znamionować moją słowiańskość, czułem się innym człowiekiem − dawno zapomnianym mężczyzną z czasów pierwszych miłości do koleżanek z klasy. Zdarłem z siebie maskę! Mówiłem do siebie w duchu, jak Clinton: „Oto macie mnie. Niczego nie ukrywam pod zarostem. Czytajcie z moich ust!” Ogolony i trochę przestraszony tym, co zrobiłem, usiadłem w pseudoskórzanym fotelu, który dostałem od niej na imieniny i opadła mnie groza mego uczynku. Odkrycie mego, nieznanego jej oblicza, było wyzwaniem. Atakiem na nią samą. Zgolenie zarostu bez o m ó w i e n i a tej sprawy. To było nie fair! Bałem się. Już dawno przestałem czuć się bohaterem. Kiedyś reagowałem inaczej. Ze wzruszeniem wspominałem tamte chwile, gdy jeszcze czułem się m ę ż c z y z n ą.

Joyce wróciła z pracy wieczorem. Była poruszona moim widokiem.

− Co zrobiłeś z twarzą?! − krzyczała. Chcesz się odmłodzić?

Zaniemówiłem.

− Bardzo podobałeś mi się z brodą. To midlife life crises, tak? Szukasz nowy model? Bo Słowianie nie umieją być odpowiedzialni? – żaliła się. − Slavic − mówiła z niepokojem. − Ten pojemnik na twoją spermę jest niewłaściwy. Musi być ich – ze szpitala. Przepraszam, wylałam twoją spermę do WC. Nie gniewasz się?

Uciekła do salonu i zdjęła skórzaną kurtkę, która była jej ulubionym strojem. Rzuciła wielką teczkę na fotel i wybuchła łzami. Poczęła krążyć obolała po pokoju. To był jej sposób na pokonanie bólu menstruacji. Pojękiwała, jakby rodziła. Zawsze mnie to przerażało. Czyniło ją samicą jakiegoś zwierzęcia. Silnego i zranionego. Wykrzykiwała obelgi na ludzi, którzy pracowali pod jej kierownictwem w Firmie.

− Skurwysyny! Trzeba wszystkim wyrwać jaja, bo po co im jaja! To tylko ozdoba! Spieprzyć taki kontrakt! Wykupią nas, wykupią ci złodzieje z Nowego Jorku! I już nie będzie europejskich wozów! Pożegnają się wakacjami w Afryce. Shit, czemu jestem kobietą!

Wreszcie jej ból na tyle zelżał, że mogła siąść w fotelu. Wtedy bezlitośnie zadzwonił telefon. Joyce podniosła słuchawkę. Patrzyłem na nią rozłoszczony. Dzwonił ktoś z działu ethnic affers Chicago Tribune, a tam leżał mój tekst. Wiedziałem, co usłyszę. Byłem tak strasznie głupi! Jakie ma znaczenie miłość dwojga niezrównoważonych dzieci gdzieś w Środkowej Europie wobec trzęsienia ziemi, albo tsunami, pochłaniającego setki tysięcy ofiar? Zrobiło mi się gorąco. Zbliżała się burza i błyskało za oknami. Musiałem coś powiedzieć, lecz zaschło mi w gardle i trzeszczałem w środku przy każdym ruchu

− Niestety, kochany – rzekła ze współczuciem − nie wezmą tego tekstu. Ten materiał, choć aspirujący do uniwersalności, mówi o Polsce, więc siłą rzeczy nikogo tutaj nie zainteresuje.

Opuściłem głowę. − Straciłem program! – poskarżyłem się − Nie chciałem zrobić wywiadu pewnym chujem. To kabel. Te-Wu. − Wyjaśniłem jej, co ten skrót oznacza.

− Ach, rozumiem, agent komunistycznej policji, tak? − W jej głosie usłyszałem nutę ironii.

Joyce w głębi duszy lekceważyła Polaków. Jesteśmy Słowianami, więc kimś rasowo niższym. Od kiedy pastor Bradford z innymi oszołamami założyli kolonię w Plymouth i poczęli realizować ideę budowy Syjonu w Dziczy, prawdziwi Amerykanie mają poczucie wyższości, nad każdym innym narodem na Ziemi. Kiedy zaczęliśmy już żyć ze sobą, Joy zaprowadziła mnie, jak konia do dentysty. Cieszyła się, że przyjmie mnie Jugosłowianin. Wydało jej się, że lepiej się porozumiemy. Doktor Mladic pokazał mi przede wszystkim, jak poruszać szczoteczką w czasie czyszczenia, a potem wykrył trzy ubytki. Joyce była zadowolona z siebie, a ja czerwony ze wstydu.

− Polacy − mówiła teraz swym rozumnym i wyrozumiałym głosem − ciągle nie umieją pogodzić się z tym, że coś jest już przeszłością… Że najważniejsze jest Tu i Teraz. Nasza firma zawiera kontrakt z waszym ZPN-em, ale nie mogłam się wtrącać do twojej pracy. To byłoby niepolityczne. Czasami dyplomacja jest lepsza niż upierać się przy swoim. Nie uważasz?

Joy patrzyła na mnie wyczekująco. Nie powinienem był okazywać słabości! Powinienem być cool! W głębi duszy liczyłem na to, że ujmie się za mną. Ale nie mogłem ją o to prosić. Teraz patrzyła na mnie z uwagą. Nie była zasmucona czy coś w tym guście. Na jej twarzy widziałem ulgę. Gdyby mi się udało pisać do najlepszej gazety w Chicago lub też mógłbym robić to, co mi się podoba w programie Welcome to Chicago, straciłaby nade mną kontrolę. Joyce przyjęła z niechęcią do wiadomości fakt, że zdobyłem pracę w radio, że mam swój własny program. Spłaty kart kredytowych i pożyczki na dom miały w oczywisty sposób pierwszeństwo, ale mogłem przecież wziąć jakąś inną pracę. Standard naszego życia wyznaczała Joyce i jej amerykańskie marzenia. Ja musiałem się podporządkować, spełnić Przeznaczenie. Dopełnić jej Losu. To wykluczało wszelką autonomiczność. Joyce odetchnęła i uśmiechnęła się do mnie promiennie. Dla niej zagrożenie minęło. Poczułem wstręt. Zagoniła mnie do rogu.

− Ja się tutaj duszę! − krzyknąłem.

− Dlaczego?! − Manipulowała na moim otwartym mózgu. czerwonym paznokciem. − Myślałam, że twoja ambicja sięga wyżej. Prawdziwemu pisarzowi obojętne jest, gdzie tworzy. To przecież dobrze, że straciłeś pracę. To kolejne amerykańskie doświadczenie. Ty na pewno przetworzysz to w literaturę. Twoje teksty staną się prawdziwsze.

− Ty nie słyszysz? − złościłem się. − Nie graj idiotki! Dzwonił do mnie Rusek. ZPG zerwał ze mną kontrakt! Straciłem program! Już nigdy nie powiem słuchaczom „Welcome to Chicago”! Teraz już muszę podjąć się byle jakiej pracy. Wiedziałaś co się kroi, ale nie chciałaś w tym uczestniczyć! W końcu to moje sprawy. Czyż nie? Jestem ci potrzebny w zupełnie innej roli.

− Tak nisko mnie oceniasz?

− Nisko oceniam siebie!

− Kochany, ja jestem z ciebie dumna.

− Ty ciągle nie słyszysz. Ja tutaj nie mam już nic swojego! To ty byłaś dla mnie Ameryką. Ale ja już od dawna cię nie pragnę. Stałem się kozłem, który sam się doi. To jest obrzydliwe!

Joyce wyjęła papierosy z torebki. Za oknem zagrzmiało. Zapaliła. Nie umiałem wytłumaczyć tego, co czuję. Broniłem się, bo miała nade mną kolosalną przewagę. Kiedy ją poznałem objawiła się przede mną jak panna z dworu, która porzuciła jedwabną chusteczkę woniejącą zapachem drogich perfum. Całowałem jej pachnące dłonie jak dłonie księdza! Ale pragnąłem przede wszystkim, jak najszybciej ją przelecieć. Jej zagraniczna, amerykańska szparka wabiła mnie jak motyla, bo przespać się z Amerykanką to nie jest tylko seks, to zdobycie erotycznego Mount Everestu, to wejście do ekskluzywnego klubu. Teraz zobaczyliśmy się z nowej, właściwej perspektywy. Byłem Polakiem o niejasnych kwalifikacjach dla życia w tym kraju. Nie chciałem przyjąć obywatelstwa, ale też nie spieszno mi było wracać do kraju. Moje uzdolnienia literackie nie otworzyły przede mną bram amerykańskiego Raju. Byłem spóźniony o całą epokę. Uciekinierzy zza żelaznej kurtyny dawno przestali być medialni, a na opowieści o samoograniczającej (spierdolonej, jak mówią inni) rewolucji, nie było popytu. Wszystko dopiero kształtowało się i łatwo było grzęznąć w zasychającym betonie nowych czasów. Poczułem, że wzajemnie marnujemy życie łatając nasz związek. Kochałem ją jednak dla niej samej. Kochałem jej rozdwajające się włosy, problemy z wagą, ciągłe klęski w walce z nałogiem palenia, rozstępy na udach i pupie, chropowate ręce o grubych palcach. Tyle różnych małych niedoskonałości, które składały się na tą przystojną, mocną kobietę o wyglądzie i zachowaniu przerośniętej pensjonarki.

W międzyczasie zostałem sam, a dom Grażyny we Wrzeszczu z sutereną, w której w mieszkaliśmy, a także mieszkanie ciotki, z wszystkimi bibelotami, które całe życie chroniła, spłonął po wielkim wybuchu gazu w piwnicy. Matka wyjechała do Perth, do mego brata, a ojciec umarł piętnaście lat temu, więc kogo miałem swym powrotem ucieszyć? Została mi tylko Joy.

− Ty teraz będziesz chciał wrócić do swej ojczyzny − rzekła ze smutkiem. − To dla mnie jasne. W końcu tam się urodziłeś. My nie jesteśmy się tak bardzo przyzwyczajeni do miejsca mieszkania, jak Europejczycy. Przenosimy się tam, gdzie jest praca. Lecz ty będziesz chciał pojechać, to jasne. Tylko nie wiem, dlaczego? Ameryka to miejsce, gdzie każdy może zrobić sukces. Wszystko zależy od ciebie, żaden sentyment cię nie wiąże. Dlaczego więc wyjechałeś do Ameryki na tak długo? Dlaczego tak wielu z was wyjeżdża?

− Bo w Polsce nie da się żyć! W Polsce jest duszno!

− Bądź mądry. I uspokój swoje emocje. Tutaj masz szansę!

Patrzyłem na nią z uwagą. Siedziała na kanapie naprzeciw mnie, obolała i zmęczona pracą, była już kimś zupełnie innym. Tamta Joy zupełnie z niej wyparowała. Tam, w Rockford, Joyce zaimponowała mi swoją szlachetnością. Była piękną, młodą kobietą, i kierowały nią czyste intencje, o których lubiła rozpowiadać. Dlatego trafiła do Health Center w Rockford, niedaleko domu, w którym mieszkał kiedyś polski pisarz Leopold Tyrmand. Joy pracowała tam jako wolontariuszka. Tak przynajmniej mówiła. Potem dowiedziałem się od niej samej, że chodziło o coś zupełnie innego – musiała uciec z domu. Ellie – jej matka sfiksowała po śmierci pana Bella. Joy ujęła mnie tym wyznaniem. W Rocford ufałem jej bezgranicznie. Dlaczego miałaby kłamać? − Polakowi, który przyjechał do jej kraju bez wizy? W tym piekle graliśmy podobne role w teatrze istnienia. Ja trafiłem tam w akcie desperacji, by zarobić kilka dolarów. Joyce była podobnie zdeterminowana, choć z innego powodu. Nie mogła już znieść swojej zaborczej matki, która żebrała o każdy dzień opieki ze strony córki, by nie oszaleć w wielkim, pustym domu na Skokie. Ojciec Joy poderżnął sobie żyły w wannie jak rzymski senator. Żona znalazła go w drugiej z łazienek, w basemencie. To Elli „zapędziła go do grobu”, wyznała mi kiedyś Joy. Panu Bellowi pękło serce z powodu nieodwzajemnionej miłości do własnej sekretarki. Pani Bell poczuła się znieważona. Joyce przerwała studia na Chicago University i schroniła się na dnie Piekła. Potrzebowała kogoś, choćby takiego etnika jak ja, by przywrzeć do męskiej piersi. I dlatego, w swej cudownej szparce, nastawiła na mnie wnyki. Joy nic o mnie nie wiedziała. I ja też byłem ślepy. Wiedziałem o niej tylko to, co dała mi do wierzenia. Dotykaliśmy się czułkami, jak owady różnych gatunków. Nie jestem głupi – jestem łatwowierny.I nieśmiały. Gdyby ktoś powiedział mi w sobotę, że jest środa – najpierw bym uwierzył. A przekonawszy się, że jest inaczej, na mojej twarzy zakwitłby uśmiech zażenowania. Potem dopiero zbadałbym sprawę bliżej.

Był wieczór i większość pacjentów drzemała w wózkach przed telewizorem albo patrzyła bezbrzeżnie smutnym wzrokiem w puste ściany swych pokojów. Starcy, często mają rozszerzone źrenice, jakby wietrzyli podstęp Rozdawcy Życia gdzieś bardzo daleko, poza horyzontem realnych zdarzeń. Poza własną śmierć, poza życie. W Zakładzie trwała wówczas walka o Simona, Indianina, wielkiego i silnego jak koń, który jeździł na wózku, jak na wierzchowcu i walił swymi wielkimi kułakami o ściany, przeklinając wszystkich w jakimś nieznanym indiańskim narzeczu, co przerażało cały personel. Lubiłem pozostawać w Zakładzie sam, po pracy, bo nie rozweselał mnie wieczór w naszym zawszonym apartamencie wynajmowanym wraz z innymi Polakami.

W kuchence pracowniczej pojawiła się Joy − piękna jak, jak postać z serialu telewizyjnego. Była zasmucona. Siadła przy małym stoliku w kącie obok okna, bezsilna, jakby wyłączono z niej napięcie. Oparła łokcie obok z niedokończonej kanapki z mortadelą.

− Dostanę kropelkę kawy? – zapytała.

− Zdecydowanie. – Uśmiechnąłem się do niej. Joy była jedną z tych kobiet, o których wie się od chwili poznania, że nie są łatwe i one same mają to za swój wielki plus.

− Mam do ciebie prośbę − rzekła.

− O co chodzi?

Za chwilę miał przyjść Jack, pielęgniarz, któremu podlegałem i którym serdecznie gardziłem, bo był utkany ze złośliwości i fałszu, a poza tym podwalał się do Joyce, uświadamiając mi każdego dnia jak nisko stoję w ordynku jej galopantów.

− Spław go, dobrze? − prosiła.

− Z przyjemnością. Ale co się stało?

− Chodzi o Simona – tłumaczyła. − To przecież także twój pacjent? Simonowi – westchnęła i jej nabrzmiałe usta zaróżowiły się ze złości − grozi poważne niebezpieczeństwo. Widzę, że nie łapiesz. Simon ciągle śpiewa te swoje (zanuciła ze skruchą)

„Father have pity on me

Father have pity on me.”

Jack twierdzi, że to objaw choroby psychicznej. Chce go wysłać do szpitala psychiatrycznego.

− Czy Simon nie miałby tam lepiej? W szpitalu przynajmniej nie śmierdzi – oponowałem.

− Ty to mówisz poważnie? Szpital, do którego Jack chce posłać Simona to piekło ludzi odmóżdżonych chorobą Alzheimera, wobec których nasze okazy, jak ten Komancz, to kolos życiowego sprytu. Jack zresztą robi mi to na złość.

− Dlaczego Jack miałby robić ci na złość? Za mną nie przepada, ale to jest zrozumiale − jestem Polakiem, ale ty? Ty jesteś Amerykanką.

− Ale jestem także kobietą! To nie dociera do ciebie?

Przepełniła mnie duma. Joyce miała tyle zalet! Swe posługi w domu starców pełniła ze szlachetnością w sercu – to ją uwznioślało. Byłem Polakiem, a moim krajem rządzili hipokryci w marksistowskich sutannach. Byłem biedny i pozostawałem w biedzie, co było karygodne! Owego wieczora Joyce pozwoliła mi dotknąć swego zalęknionego podbrzusza, zdarła z siebie ideologiczną sukienkę, obnażając swój wstręt do innego Amerykanina. Odezwały się gwałtowne kroki na korytarzu. Joyce, jak przestraszona dziewczynka schowała się w przylegającej łazience. Wszedł Jack, węsząc za nią jak pies i wyciągając ospowatą szyję z białego fartucha. Małymi kropelkami wydzielał z siebie ślinę oraz zapach kiepskiego dezodorantu. Wionęło od niego piwskiem, a na końcu długiego nosa miał mały pryszczyk. To było ohydne! Dostrzegł zaraz na stole obok mnie drugi kubeczek z kawą.

− Czy może widziałeś Joyce? Jest mi potrzebna w tej chwili! − zaczepił mnie.

− Być może widziałem – drwiłem. − Ale tak głupio się składa, że nie mam pojęcia, gdzie jest. Zresztą, jeśli nie możesz jej znaleźć to rzeczywiście masz problem.

− Nie wiem, o czym mówisz, ale mi to się nie podoba. Spotkamy się jutro. W pracy!

Zamknąłem za nim drzwi i wiedziałem, że nie wróci. Pokonałem go. Joyce wyszła z łazienki.

− Dziękuję ci. − Uśmiechnęła się ciepło,

− Joy. Co się właściwie dzieje? − spytałem bezradnie.

− On chce – zwierzała się − żebym wystąpiła na Radzie Odziałowej . Los Simona jest przesądzony! Ale ja do tego ręki nie przyłożę! Chcę już iść do siebie, przepraszam.

Wstała z krzesła i zbierała się do wyjścia. Zatrzymałem ją przed drzwiami.

− Nie, nie mogę pozwolić, żebyś po prostu sobie poszła. Ty myślisz, że cały świat to wyłącznie t y?

− Nie, wcale tak nie myślę. Ale czego spodziewasz się ode mnie? − patrzyła na mnie uważnie i przestraszyłem się tego spojrzenia.

− Joy! − skarciłem ją.

− Joy? Skąd wiesz? Tak mówi do mnie mama.

− Joy, to radość.

− Ładnie to powiedziałeś.

− Joy, proszę zostań jeszcze chwilę. Nie chcę jeszcze wracać do naszej nory.

− Nie − upierała się. − Muszę już iść, naprawdę.

Staliśmy przed sobą i żadne z nas nie miało odwagi zrobić to pierwsze. Wreszcie pocałowała mnie. Tak, to ona właściwie ona pierwsza mnie pocałowała. Zaraz opanowała się.

− Jutro wyjeżdżam do Chicago − wymyśliła naprędce to kłamstwo.

− Jasne. Jedź – wyjąkałem.

A ona rzeczywiście spakowała się i tyle jej było! Pojechałem za nią rzecz jasna. I znów kompletnie zmieniło się moje życie. Na wiele długich lat.

Joy była protestantką, a ja katolikiem, więc pojazd naszego związku zarejestrowaliśmy w magistracie, jak samochód. Nie trwało to dłużej niż piętnaście minut. Kwadrans, który zadecydował o całym naszym życiu. Joyce zażyczyła sobie, by w kontrakcie małżeńskim umieścić postanowienie, że w trakcie choroby wymagającej leczenia szpitalnego, zgodzę się na to, że kuracja będzie się odbywać w szpitalach amerykańskich, a w tym czasie nie będę wyjeżdżał poza Stany Zjednoczone. Była to zbytnia zapobiegliwość i nie rozumiałem dlaczego to robiła, ale nie rzekłem ani słowa.

Miałem gdzieś te wszystkie formalności. Między mną a Joyce była różnica dziesięciu lat, lecz w istocie jednak byliśmy z jednego pokolenia. Słuchaliśmy tej samej muzyki i czytaliśmy tych samych autorów. Mieliśmy też podobny stosunek do konsumpcyjnego społeczeństwa. Na przekór chorobie, kochaliśmy się desperacko i czułem, że to, co zrobiłem, podpisując kontrakt na życie z Amerykanką jest w zgodzie z moim poczuciem honoru i że umocni nasze Uczucie. Wtedy nie myślałem jeszcze o ucieczce, choć drżałem, że tam, w Gdańsku, Warszawie, w Jelitkowie uciekało życie, a ja trwałem przyczepiony do planu Chicago, jak owad przekłuty szpilką. I bolałem samego siebie jak luźny nerw. Ale przecież k o c h a ł e m ją, i to był najważniejszy argument. Ucieczka, to moja ulubiona gra z Rzeczywistością. Lubiłem chować się w szafie, gdy zakonnice biły mnie w twarz. Tam, na kupie starych szmat, czułem się bezpiecznie. Sam sobie byłem ostatecznym schronieniem. Bałem się nawet myśleć, żeby wrócić. Cierpiałem, bo przecież utratę Jelitkowa odczuwałem jak amputację. Moje nogi kurczyły się, by uciekać, ale mózg stanowczo je powstrzymywał. Pępowina z krajem mego urodzenia odrastała nocą i budziłem się zlany potem.

Joyce natomiast dobrze czuła się w roli Kopciuszka. Łatwo uwierzyłem w ten jej teatr. Zamierzała żyć inaczej, niż ci wszyscy ci obłąkani, którzy byli towarzystwem jej mamy w Firmie. Jej przyszły książę, marzyła, nie zamieni się w żabę na bagnie biznesu i była gotowa budować pałac swego przyszłego życia nawet sama, ubrana w kufajkę, jak te murarki rekordzistki na warszawskim MDMie. Tyle jeśli chodzi o bajkę. Lubiłem to w niej, że była tak przywiązana do Cindirelli. Jestem staromodny, choć oczywiście nie czułem się księciem. Czasami miałem z tego powodu wyrzuty sumienia, ale szybko spychałem je w głębiny.

Pierwszym naszym wspólnym mieszkaniem, był „apartament” na Milwaukee ave. Życie w nim było bardzo akustyczne. Każdej nocy zasypialiśmy w takt miłosnych spazmów sąsiadki z góry, Irlandki o imieniu Birch (brzoza), co Joy przekręciła od razu na Bich (suka). Birch była złotowłosą nimfomanką i pracowała w Welfare jako psycholog. Zawsze się do niej uśmiechałem, gdy spotykaliśmy się na ganku, w drodze do samochodów zaparkowanych „na wcisk” na naszej alley. Joy bała się, że Birch zaciągnie mnie na górę i uwiedzie, jakbym w tej sprawie nie miał nic miał do powiedzenia. Ale czy można przekonać w tym względzie zakochaną kobietę, „która się poświęciła…?” Joy nigdy tego na głos nie powiedziała, ale to się czuło. Ja to czułem. Najgroźniejszą jej bronią w walce z cieniami były miny i minki, westchnienia przygważdżające do ziemi, gdy tylko nie spełniłem czegoś, co choć niewypowiedziane, powinienem wyczuć będąc aktorem jasełek, w które zamieniło się nasze życie. Kochaliśmy się przecież, a ja nie sprawdziłem się, nie sprostałem „naszej cudownej miłości”. Joy karmiła mnie różnymi „marchewkami”. W pierwszym więc rzędzie jej półsierocą miłością, nienawiścią do matki, która tak głęboko wpadła w gówno biznesu i nie miała żadnego zrozumienia dla tematu jej dysertacji doktorskiej na temat kosmologii Komanczów.

− Ty wiesz − mówiła przy trzecim piwie − że oni, Indianie, już wtedy, w XIX wieku widzieli nas, jako ludzi chorych, szalonych, obsesyjnie zaangażowanych w pogoń za rzeczami, choć przecież „nigdzie nie robią trumny tak wielkiej, by zmieścić wszystkie rzeczy, które nas w życiu kuszą”?

Joy była piękna, była szlachetna i mądra, gdy to mówiła. To była jedna z tych „marchewek”. Nienawiść do matki miała mnie przekonać, że nie jest taka, jak wszyscy wokół. Ja powinienem to czuć, bo urodziłem się w państwie komunistycznym. Za pomocą swej rodzinnej niechęci dawała mi placet, bym krytycznie myślał o jej własnym kraju. To była miłosna hostia, to było braterstwo krwi. Oczywiście, nie tylko dyskusje polityczne nas połączyły.

W naszym domu na pierwszym piętrze musiał być kominek. Kominek jak most, łączący stare i nowe czasy. Tak, kominek to była rzecz najważniejsza. Można rzec – święta. Bo Joy czuła się kobietą, której rolą jest strzec domowego ogniska. Dzisiaj brzmi to rewolucyjnie, a nawet niewłaściwie z powodu szowinizmu, którym płeć męska dręczy kobiety od zarania ludzkiej cywilizacji. Koleżanki Joy czasami wyznawały mi swe najgłębsze przekonanie – „kobiety są lepsze od mężczyzn”. Przełykałem wtedy ślinę i głupio się uśmiechałem. No, bo co mogłem powiedzieć? Nie mogłem obrócić tego w żart, i odparować – “na pewno są ładniejsze”. To też byłoby niewłaściwe. Mogłoby być uznane za seksistowskie. Joy chciała chodzić do sklepów piechotą jak w Europie. Był to jeden z tych Bardzo Ważnych Powodów, dla których kupiliśmy dom na Greek, małej zaniedbanej uliczce na północy Chicago. Wielkie, eleganckie sypialnie na przedmieściach brzydziły ją. Zakupy w „mallach” także kontestowała. Nie było można jednak tego uniknąć, często więc miała poczucie winy.

Nasza avenue była z tych brudnych i brzydkich ulic Chicago, ciągnących się na północ, wzdłuż jeziora Michigan, gdzie corocznie odbywa się Wielka Parada Gejów. W wielotysięcznym tłumie przedstawicieli mniejszości seksualnych można zobaczyć wtedy młodych, pięknych chłopców rozebranych do naga, rozchylających swe pośladki, by widzowie mogli ujrzeć ich brązowe dziury w tyłkach, a za nimi mały tłumek nagich lesbijek – słowem, jakby powiedziała moja mama – “Sodoma i Gomora”. Na Greek osiągnąłem pierwszy stopień samozniewolenia. Broniłem się, rzecz jasna. Teatrem owych zmagań było moje własne serce. Joyce, widząc tę moją szarpaninę, czuła się w obowiązku okazywać mi zrozumienie, takie, jakie trzeba okazywać opuszczonemu dziecku. Moja ukochana udzielała mi nieograniczonej pomocy w realizacji stojącej przede mną Wielkiej Misji Mężczyzny. To wszystko mnie krępowało, bo jestem abnegatem i oddam wszystko za filiżankę kawy w cichym domu do którego nie puka komornik. Musiałem jakoś wytłumaczyć się sam przed sobą, jak to się stało, że uległem. Wpatrywałem się w Joyce wnikliwie, by odnaleźć te cechy lub wartości, które sprawiły, że tak ochotnie straciłem swą własną wolę i nie umiałem już niczego jej odmówić.

Gdy więc moje zauroczenie Joyce minęło, musiałem znaleźć coś. Cokolwiek, co by mnie usprawiedliwiło. Moja miłość oddzieliła się od samej Joyce i skupiła się na zewnętrznych objawach. jej istnienia. Kochałem, więc jej uśmiech - uśmiech tej samej klasy, co uśmiechy aktorek filmowych. Oczywiście, nie brałem pod uwagę tego, ile w tamtych celuloidowych uśmiechach jest porcelany. Wpatrując się długo w jej twarz stwierdzałem cicho: „ale przecież ją kocham”. Ów spójnik towarzyszył już wszystkim moim dusznym rozterkom. Szybko przyzwyczaiłem się do „marchewek”, którymi mnie karmiła. W pewnym momencie zatarła mi się granica pomiędzy sytością, jaką dawało mi jej uczucie a moją miłością. Tymczasem Joyce stawała się rozgoryczona, im mniej ochotnie wyprzedzałem jej myśli w realizacji wykutej przez nią on heart wizji Naszej Miłości. Wpadała wtedyw histerie, albo protestacyjnie milczała całe dnie i noce. i miała zaciśnięte wargi nawet w mroku.

Łóżko nie jest, bynajmniej, terenem altruistycznych gestów, więc żądać od egocentryka takiego, jak ja, by sam sobie zawieszał na szyję stryczek, to przesada. Nie jestem moralistą, o nie! Ale, na Boga! − żyć w ciągłym zwątpieniu jest straszliwą torturą. Związek z Joyce zawsze budził moje wątpliwości. Nigdy nie miałem przekonania, że sprzedaję jej, uwieszonej na mojej szyi, świszczącej do na moje − „nikt nie jest doskonały”, ucha, najlepszy miłosny towar. Czy nie wciskam jej kitu? Każdy z nas jest zamknięty na wiele zamków. Są także tacy, którzy nigdy się nie otworzą ze strachu przed bólem, przed śmiesznością, albo po prostu z wyrachowania. Ja, ciągle coś spieprzam. To śmieszne tak myśleć w moim wieku. Ale cóż… tak zwane doświadczenia życiowe niczego mnie nie uczą, a na dodatek ciągle się obwiniam. Taki już jestem. Może po prostu czegoś już nie umiem? na moje − „nikt nie jest doskonały”,

„Szczególnie ty nie jesteś doskonały” − odpowiadała i ów wyrzut był jedną z najboleśniejszych form nacisku, bym zatkał szpary, przez które wyciekało jej kwaśniejące uczucie. Stałem się melancholikiem i zasypiałem, odwracając się do niej plecami.

Gdy amputowano pierś July Bobitt, Joyce wpadła w przerażenie. Rak był wtedy modny w jej towarzystwie. Objawił się u kilku jej bliskich koleżanek, jakby był choroba wirusową. Wiele mówiło się wtedy w naszym domu o nowotworach. Z przerażeniem patrzyłem na nią i bałem się tego, co miało się stać niechybnie. Joyce na to nie zasługiwała! Zdecydowałem wywieźć ją gdzieś daleko, by przerwać straszny krąg jej zgnębienia. Nie mogłem już słuchać, jak nocą popłakiwała do poduszki.

Wypożyczonym samochodem pojechaliśmy na wycieczkę do Nowego Orleanu, by Joyce mogła otrząsnąć się z rozpaczy.

Joy uparła się byśmy wzięli z wypożyczalni białego buicka. Nie chodziło o markę rzecz jasne, lecz o kolor. Nie znosiłem białych lakierów samochodowych ze względu na kolor amerykańskich policyjnych samochodów, a także ze względu na szpitalną pościel. Ona chciała jednak by jej rude włosy powiewały na wietrze i dobrze komponowały się z resztą, to jest ze mną i z pojazdem. I tak byłem szczęśliwy, jak może być szczęśliwy facet, który wiezie swą ukochaną do krainy Ulgi i Nadziei.

Amerykanie żyją w pułapce teraźniejszości. Historia ma tutaj byt nietrwały. Komputer jest starożytny już po dwóch latach, żona po pięciu, budynek nie może przetrwać wieku. Ameryka stale zaciera za sobą ślady swej historii! Jestem Europejczykiem,więc nieobecność zabytków wokół mnie, sprawiała, iż realność była dla mnie płaska. Być może dlatego tak ciągnęło mnie do Nowego Orleanu.

Nie była to jedynie wycieczka turystyczna. Była to ucieczka od klęski. Budować dom i starać się bym mógł z moją kobietą żyć wygodnie i bezpiecznie, mogłem czynić wszędzie, a najlepiej we własnym kraju, we własnym mieście, ale wyjechałem do Ameryki, bo popychał mnie Mit, który musiałem sobie potwierdzić. Inaczej musiałbym przyznać sam przed sobą, że była to pomyłka, że nawzajem myliliśmy się co do siebie. Hipoteza, że tam w Luizjanie znajdę potwierdzenie logiki tego myślenia była ryzykowna, ale potwierdzenie jej nęciło. Joyce była równie bezradna wobec Historii swego kraju jak ja. Potrzebowała, podobnie jak ja w Gdańsku, czy Poznaniu poczucia rodzinnego związku z pejzażami ulic i widokami z okien samochodu. Na Południu Stanów mogliśmy znaleźć wspólne uwiarygodnienie, które wzmocni nasz związek.

Ale żeby tam dotrzeć, trzeba było przebyć całe nudne Illinois, Missouri,Tennessee i Mississippi, by znaleźć się wreszcie w Luizjanie. Trasa Chicago – Nowy Orlean to całe Stany wszerz. Dystans ten, w dwie strony, to ponad cztery tysiące kilometrów. Miałem na to zaledwie tydzień. Joy powątpiewała w sukces tego planu – co można zobaczyć przez tak krótki czas?

Ruszyliśmy więc w drogę i upajałem się jazdą. Nie czułem zmęczenia prowadzeniem samochodu, i dopiero wieczorem zatrzymałem się w Memphis. Pchała mnie w tę podróż jakaś geograficzna klaustrofobia, ale także jeszcze coś – miałem nadzieję, że tam, na Południu odnajdę zakonserwowany, jak owad w bursztynie dawny klimat Ameryki, którą znałem z westernów, kiepskich opowieści o Indianach i kowbojach Karola Maya, całego tego kulturowego gówna wartego tyle, co bizon zastrzelony z okna pociągu Atlantic – Pacyfik.

Gdzieś za Memphis zaczęła się właśnie ta inna Ameryka, o której Yankesi mówią z lękiem i obawą. Lęk jest historyczny – Południe zawsze przecież aspirowało do niezależności – to był powód jedynej wojny w Ameryce – wojny secesyjnej. Przemierzając przez Mississippi z widziałem z okien samochodu dziesiątki trajlerów – przyczep kempingowych parkujących lata całe na przedmieściach małych miasteczek. Pomiędzy Memphis a Natchez, ludzie żyli w nich całymi rodzinami. Niekiedy przed trajlerem mieszkańcy sadzili róże. Gdzieś w Mississippi, w miasteczku Flora, które wygląda jakby było dekoracją do westernu zatrzymaliśmy się na chwilę, by napełnić podróżny kubek z kawą. Stanęliśmy przed saloonem o nazwie Red Rose. Wnętrze było chłodne, ciemne i puste. Zbliżyłem się do wielkiego baru. Z zaplecza wyszedł barman i spojrzał na mnie niechętnym wzrokiem. W Mississippi nie lubi się obcych. Gdy pytałem o kawę, barman o twarzy starego szulera odpowiada: „nie, tutaj nie ma kawy!”. Ton jego głosu kazał mi uciekać stamtąd możliwie jak najspieszniej. Dopiero po wyjściu czytam tablicę na drzwiach:

ZAKŁAD NIE ODPOWIADA

ZA RANY NA CIELE I UTRATĘ WSZELKIEJ

PRYWATNEJ WŁASNOŚCI W TAWERNIE

Różne klisze mej wyobraźni nagle się zlepiły w jedno, poczułem prawdziwą Amerykę.

Około Fortu Gibson skusiło mnie by zwiedzić plantację Springfield. Piękny osiemnastowieczny budynek z kolumnadą i porchem bardzo podniecił Joyce. Dwór Springfield, wyglądał jak element scenografii z planu zdjęciowego „Przeminęło z wiatrem”. To była jedna z tych ważniejszych części jej amerykańskiej świadomości. Bała się, że tego nie docenię. Po dworze oprowadzał nas starzec, który wyglądał jak postać z prozy Faulknera. Niski, o diabolicznym obliczu, opowiadał o dziejach Dworu. Mówiąc do nas unosił palec do góry. Palec arystokratyczny, długi, zaczepny, prawie groźny. Z jego ust płynęła opowieść o zawikłanych dziejach romantycznej miłości generała Andrew Jacksona.

− Generał Andrew Jackson − mówił przewodnik − przyszły prezydent Stanów Zjednoczonych zakochał się w mężatce, Rachel Robards. Rachel opuściła męża dla młodego wówczas prawnika i zamieszkali razem właśnie w Springfield. Jackson − zapewne starając się o skonsumowanie tego związku − zwiódł swą ukochaną, mówiąc, że według nowych przepisów: skoro opuściła męża, jej ślub jest nieważny i może wyjść za niego. Tajny ślub odbył się w jednym z salonów Springfield. Rachel otrzymała formalny rozwód wiele lat później. Wtedy dopiero odbył się powtórny, publiczny ślub. Tymczasem kariera Jacksona zawiodła go w 1824 roku w okolice Białego Domu. Jackson był pierwszym kandydatem na prezydenta z „dzikiego Zachodu”. Nie mogło to się podobać Bostończykom. Wyciągnięto przeciwko niemu starą wówczas już sprawę potajemnego ślubu z Rachel Robards. Wybuchł skandal, który doprowadził do tego, że Rachel umarła ze zgryzoty. Jackson nie został wybrany w tej pierwszej elekcji, ale otrzymał urząd prezydenta dwukrotnie – w 1828 i 1832 roku. Nigdy już potem nie ożenił się po raz drugi.

Romans ten opowiadany przez Faulknerowskiego starca brzmiał w plantation Springfield w obecności portretów obojga aktorów tej historii jak rodzinna opowieść.

Joyce patrzyła na mnie z nadzieją, że historia ta nasyci nasz związek folklorem cenniejszym niż benzyna spalona w drodze do Luizjany. Nie przeżywałem wizyty w plantation podobnie jak ona. Nie chciałem stanąć do pamiątkowej fotografii. Wiedziałem, że Joy pokaże fotki z podróży swej najbliższej koleżance, July. Włoży je do plastikowego albumu. I ja tam się nie zmieszczę. Joy myślała, że błyszczące, kolorowe fotografie zatrzymają czas, a widoczki będą świadczyć o nas, a w szczególności o mnie. Zrozumiałem, że popełniłem kolejny błąd. Zachęcając Joyce do podróży w Historię jej kraju założę sobie pętlę na szyję. Bo uzbroję ją w dodatkowy argument. W istocie była to jej walka, bym uznał wyższość Ameryki nad miazmatami mego własnego kraju. Bo Ameryka musiała być lepsza − inaczej historyczny status amerykańskiego cesarstwa zostałby podważony.

W Nowym Orleanie nasze nastroje grożące burzą raptownie się zmieniły. Trwał właśnie Mardi Gras, i Joyce całowała mnie gorąco na ulicy w podzięce, że ją tam zawiozłem. Franch Quarter była kompletnie zapchana. Na Burbon Street, przypominająca trochę sopocki Monciak i poczuliśmy się jak w Europie. Joyce wzięła sobie „huragan”, drink, który przechodnie nosili w dużych plastikowych kubkach wałęsając się od knajpy do knajpy. Dwa łyki tego trunku rozgrzewały libido do czerwoności. Restauracja obok zachwalała swoje kelnerki – w jednej sali obsługiwały z nagim biustem, w innej zaś bez majtek. można wybrać, piętro wyżej obsługują nadzy mężczyźni. Seksualność nocy czerwcowej nie miała znamion sprzedajnej miłości, była sposobem istnienia wolnym od purytanizmu Północy, było samą istotą człowieczeństwa. O północy siedzieliśmy na tarasie w Cafe du Monde i gapiliśmy się na ulicę, popijając francuską kawę i pogryzając begnie Obok tarasu zatrzymał się wędrowny czarny muzyk. Wyciągnął trąbkę i w tej strasznej duchocie miał siłę, by wygrywać chwałę Panu. Potem a capella zawodził murzyńską, niewolniczą modlitwę. W naszym pokoju w Hotelu Richelieu na ulicy Chartres słychać było dzwony na nocne nabożeństwo. Dopiero w Ameryce poczułem jak bardzo brakuje mi tego dźwięku Dzwony kościołów w Polsce rysowały i moją własną czasoprzestrzeń. Bez dzwonów miejska przestrzeń Ameryki była niema.

Kochaliśmy się nadzy, szczęśliwi, że udało nam się wyrwać z piekła Chicago. Nagle staliśmy się młodsi i bardziej wobec siebie wyrozumiali. Joyce zapytała mnie rano: „Czy chcesz, bym poszła z tobą do katolickiego kościoła?”. „Nie – odrzekłem − to niczego nie zmieni…” Obrażona, odwróciła się ode mnie i wtedy zadzwonił dzwon na pierwszą mszę. Była szósta.

Rano zaproponowała, byśmy pojechali na swampy. Tam miałem się przekonać… Nie wyjaśniła jednak, o czym. Chodziliśmy po ulicach tego groźnego dla mojej narodowej cnoty miasta, trzymając się za ręce. Byłem bezradny wobec piękna, które mnie otaczało. Nowy Orlean miał mnie pokonać. Joyce chciała przybić mnie szpilką z jej włosów do tego widoczku, jak szarego polskiego motyla. Trwała między nami śmiertelna walka o moje życie! Miałem nadzieję, że cały ten alarm onkologiczny był tylko histerią wywołaną tragedią koleżanki. W Nowym Orleanie zrozumiałem, że piękno Ameryki jest dla mnie zabójcze − mogło zmienić pryzmat mego spojrzenia. Powietrze Luizjany upijało mnie, stałem się mniej uważny. Joyce była normalną kobietą, która chciała męża, lecz ja byłem szaleńcem, który był chory na polskość i broniłem tego genitalnego Mitu, jak dziewictwa. Podróż, którą wywołałem, by uśmierzyć jej ból stała się toksyczna. Bałem się, że zakocham się w jej kraju i wszystko się we mnie zmieni − będę kimś z Ameryki, nie z Wrzeszcza. Nie chciałem opuścić świeżo odzyskanej mowy na rzecz bezdroży westernowej, gangsterskiej Kultury. Joyce zawiodła mnie za rączkę na przystań….

Przejażdżki po swampach organizował Kurt van V, który dowoził turystów do osiedli Kadżunów. Był to siwobrody i siwowłosy, dojrzały mężczyzna w typie „stary kapitan”. Kurt zabrał nas swym pick-upem na przystań na brzegu swampu. Zaraz po starcie naszej metalowej łodzi wpłynęliśmy w cyprysowy las obwieszony girlandami „spanish moss”. Nie była to ani roślina ani zresztą nic innego. Nie miało to korzeni ani też przylg, za pomocą których mogłoby to pasożytować na drzewach. Po prostu wisiało to na gałęziach jak włosie ze starego materaca i szybko miałem tego pełno na włosach Zwolna cyprysowy las gęstniał i wodę pokrywały duże zielone liście – była to podściółka tego zatopionego lasu. Mijaliśmy wodne polany i, trzymając się burty łodzi, odsuwałem wodne zarośla. Płynęliśmy monstrualną waginą Ameryki. To właśnie Joyce chciała mi pokazać – miejsce, gdzie zbierają się wody płodowe Amerykanina! Byłem sparaliżowany magicznością tego miejsca. Kurt siedział przy sterze znudzony doskonale znaną mu drogą, którą codziennie woził turystów. Swamp zdał się nie mieć końca i słowo „zabłądzić “ traciło swój sens, bo nie można zabłądzić tam, gdzie nie było żadnego domu, żadnej ulicy, wszystko było za darmo i żaden bank nie sprzedał nigdy żadnej działki! Ta woda wydawała się czysta i święta. Nagle z zarośli wynurzyła się łódź, którą sterował niewysoki mężczyzna, ubrany w dżinsy i rustykalny kapelusz. Miał na plecach strzelbę. Myśliwy przepływający obok nas nie zwrócił na nas żadnej uwagi, jakby chcąc okazać nam wzgardę. Spostrzegł jednak Kurta i skłonił mu się grzecznie. Kurt mu odpowiedział uśmiechem. Myśliwy miał twarz europejską, lecz, nie cechującą się rysami żadnej z europejskich nacji. Był mieszanką wszystkich naraz. Tajemniczy mężczyzna znikł równie szybko jak się pojawił. Zapytałem Kurta, kim był ten myśliwy. – To Cadjun odrzekł nasz przewodnik

„Kto to jest Cadjun?” – zapytałem. Kurt nie odpowiedział, jakby było to zabronione . Wzlatywały w górę ptaki o wymyślnych dziobach i jarmarcznym upierzeniu. Miałem wrażenie jakby na końcu tej drogi mielibyśmy ujrzeć źródła Ameryki.

„Ach Cadjun – śmiał się Kurt. – To coon ass, dupy rakuna – odpowiedział. – Oni byli i są inni. Opierają się amerykańskiej indoktrynacji. Nigdy nie wierzyli swoim anglojęzycznym sąsiadom. Zachowali swój język, trudno zrozumiały nawet dla Nowoorlean. Zawsze usuwali się w cień swampów. Woleli żyć po swojemu. To nie tylko Francuzi z Accadii, ale przede wszystkim swampowa wersja starego francuskiego obyczaju. Znam ich – mówi Kurt – łatwo wpadają w złość i łatwo się śmieją, pamiętam jak tańczyli całą wsią, po mszach w niedzielę, może zbyt wiele pili. Są inni.”

Joyce milczała. Widziałem po niej, że jest szczęśliwa.

Wypłynęliśmy w końcu z cyprysowego lasu i płynęliśmy szeroką przesieką, głęboką jak rzeka. Obok nas wznosiły się grube betonowe słupy podtrzymujące dwa pasy autostrady. Śmigały w górze wielkie ciężarówki i samochody osobowe. Jechaliśmy tą drogą do Nowego Orleanu. Łódź nabierała rozpędu. Kurt upajał się jej pędem, ja z nim. Wydawało się, że jesteśmy szybsi niż samochody pędzące nad naszymi głowami. „A ty nie jesteś Cadjun?!” – krzyczę do Kurta. „Ja? – obrusza się za kołem sterowym. – Ja pochodzę ze starej holenderskiej rodziny. Chociaż – śmieje się – mam też w sobie trochę krwi indiańskiej. I am native American!” – potwierdza to skinieniem siwej głowy i jeszcze przyśpiesza. Nad nami jeszcze wyżej niż autostrada pojawił się pasażerski samolot. Wszyscy – samolot, samochody i łódź pędziliśmy w jednym kierunku.

– Czy warto jechać do Polski? Odpowiedz szczerze − krzyknęła Joy. Widziałem w jej oczach prośbę. Czekała, co powiem.

U lekarza w Chicago Joy histeryzowała i ryczała jak bóbr. Doktor Puk zbadał najpierw jej pierś, obmacując rękami. Każde dotknięcie lekarza wywoływało jej ból. Puk położył ją w swym własnym tomografie, za który zapłacił sto tysięcy dolarów i musiał jak najszybciej spłacić pożyczkę. Miał wątpliwości, to mógł być rak! Jeśli tak jest istotnie, Joy będzie musiała poddać się mastektomii, a doktor gotów był załatwić nam kredyt na ten zabieg. Trzeba by amputować jedną pierś. Oniemiałem. Puk nie miał pewności co do istnienia nowotworu. Wiedziałem, że lekarze lubią posyłać pacjentów na zbędne badania, by więcej zarobić, lecz jeśli rzeczywiście był to guz i groza tego faktu ujawni się dopiero wówczas, gdy nowotwór zacznie się powiększać? Byłem przerażony, może bardziej niż Joyce. Starałem się z tym faktem oswajać, a normą stało się, że Joy profilaktycznie wymiotowała po każdym posiłku, jakby już przyjmowała chemię i chudła w oczach. Jak każda kobieta walczyła o linię, więc tym akurat się nie martwiła. W miarę jednak jak znikały jej kobiece pulchności, ukazała się ta inna twarz, której dotąd nie znałem. Jej oczy stały się coraz większe, a lewą pierś, przypuszczalnie toczoną przez rak przy każdej pieszczocie omijałem rozumnie i współczująco. Joyce nie poddawała się tej sytuacji bezwolnie. Jej wzrok oskarżał mnie o coś, co nigdy nie zostało wypowiedziane. Gnębiło mnie bolesne poczucie winy. Karmiłem ją, jak dziecko, ryżem i warzywami (mięsa nie jadła w ogóle) i paliła coraz więcej papierosów. Za namową swej matki, Joy poszukała sobie pracy w banku, by nie ulec chorobie. Nadchodząca bezpierśność zmieniła ją. Kupowała stroje jak najmniej akcentujące jej sex. Obcięła się na krótko i w ciemnych kompletach: spodnie i bluza lub marynarka, wyglądała jak rewolucjonistka.

Jej leczenie kosztowało krocie, lecz dokąd miałem procent od reklam w radio, jakoś starczało. Wziąłem pracę w polskim yellow pages i udawało się spłacać długi karciane na czas. Zdesperowany załatwiłem w banku second moragage na hipotekę naszego domu, co nie zmieniło faktu, że nasze zadłużenie rosło systematycznie. Joyce czuła groźbę nadchodzącej niechybnie śmierci i zagłuszało to wyrzuty sumienia, wpadła w szopoholizm. Każdy jej wyjazd do miasta napawał mnie zgrozą, lecz trzymałem gębę na kłodkę, bo jakże bym wyszedł, gdybym małostkowo zabronił jej cieszyć się ostatnim zakupami. Życia? Z każdej takiej terapeutycznej wyprawy przywoziła cały bagażnik pełen tysiąca niepotrzebnych rzeczy: nowy odkurzacz bezsznurowy, dwie garsonki bardziej odpowiednie do jej nowej sytuacji, kolejną wielką maszynę do espresso i cappuccino, trzy płaszcze, dwie pary butów, nowy komplet talerzy, zapas kawy ziarnistej zupełnie nowego rodzaju, karton hiszpańskiego wina, i tak dalej. Nie skutkowały pogadanki pedagogiczne, które serwowałem jej wieczorem, bo po każdej obrażała się i zamykała, jakby chcąc mi uświadomić, jak wielka jest między nami różnica klasy moralnej – czułem się potworem. Bankierzy byli jej przyjaciółmi, kredyt nadzieją na wyleczenie, dla mnie zaś śmiertelnym zagrożeniem. Załamywałem ręce, gdy przyszły rachunki od psychoterapeuty, specjalizującego w leczeniu traumy przeżywanych przez kobiety chore na raka piersi. Joy chadzała na grupy wsparcia amazonek. Zrezygnowany pomyślałem, że być może to jest moja karma czuwać przy konającej kobiecie, więc pogodziłem się z mym losem.

Jej ulubionym numerem było wtedy robienie miny łuczniczki, jakby trenowała wyraz cierpienia na chwilę, gdy to samo ją spotka po mastektomii. Przy śniadaniu mówiła do mnie zduszonym, poważnym głosem, chciała mnie przekonać, że jest przygotowana na wszystko i że mężnie to zniesie, bo nie chce mi być ciężarem. Począłem się zastanawiać, czy mam moralne prawo oddawać się tęsknocie za mą ojczyzną, za Wrzeszczem, za Jelitkowem, gdy Los postawił przede mną wielkie zadanie − opieki nad tą chorą, wybitną kobietą? Brakowało mi dobrych argumentów, by zwiać w jednej chwili. Kiedyśmy się spotkali, byłem milczkiem i samotnikiem. Niosłem w sobie słowiańską Tajemnicę. To było źródło klęski. Byłem nie ocembrowany. Tęskniłem za ojczyzną, ale czy to jest powód? Musiałem mieć jakiś poważniejszy argument! Myślałem, że się uduszę. Joyce rozumiała, co się we mnie dzieje i była pewna pętli, którą mi na szyję zarzuci. Tą pętlą była jej choroba. Ale to nie wystarczało! Dlatego wymyśliła, że ciąża i dziecko będzie bardzo przydatną kotwicą. Nie miałem chwili wahania, gdy mnie o to poprosiła. Przecież łączyła nas Wielka Miłość

– Puść, to boli – krzyknęła wrogo, gdy którejś nocy próbowałem rozgrzać nas do łóżkowego czynu i uścisnąłem jej pierś, Nasze uczucie poddane zostało wielkiej próbie. Joy zrobiła odpowiednie badania i wynik ich przeraził nas… Na szczęście była z nią July, która trzymała ją w pionie. Ta przyjaźń trwająca od koledżu bardzo jej pomogła. Bobitt mężnie przeżyła amputację swej piersi. Mogło to ją załamać, lecz zamiast tego rozstała się ze swym mężem, by stawić czoła nowym perspektywom. Zawsze potrafiła sobie poradzić w życiu. Była dostatecznie wykształcona i piękna, by czuć się pewna. W tej pewności tkwiło skryte ziarno Oczekiwania. Liczyła na to, że zjawi się jeszcze Ktoś, kto zgodzi się z jej ideałami i dostrzeże, jak jest samodzielna. Wtedy będzie mogła obdarować Go swoją urodą i ukazać liczne inne zalety. Odda się Mu nie tylko swym oszpeconym ciałem, ale także i duszą. Ten Ktoś musiał jednak na to sobie zasłużyć!

Uwolniona od męża, który okazał się zwyczajnym dupkiem i nie dorósł do tej sytuacji, July poczuła, że żadne idiotyczne stereotypy jej nie ograniczały. Miała już za sobą ten cholerny konkurs doboru naturalnego. „Kopciuszek to była głupia gęś – mówiła July, potrząsając snopem swych naturalnych, jasnych włosów − bo jak można dzisiaj tak uzależnić się od jakiegoś faceta, nawet jeśli jest to książę z bajki?” Ona nigdy na to nie poszła! Nauczyła się czegoś po małżeństwie swych rodziców. Była całym sercem za tym, co Loren zrobiła jej ojcu. Ona też obcięłaby mężowi fajfusa po pierwszym małżeńskim gwałcie! Zresztą nigdy by nie wyszła za wojskowego. O nie! − July była nieodrodną córką Loreny Bobitt. Miłość, myślała, już nigdy nie będzie taka, jaką kiedyś była. Za dużo kręci się wokół wspaniałych kobiet – wykształconych i rozwiedzionych. Czar prysł i mężczyźni już nie umieją prowadzić w tańcu. Jedynie egoistycznie podrygują. Za późno panowie! Snap out! Bajka o Kopciuszku zostanie już nie długo ustawowo zakazana!

July związała się w końcu z rozwodnikiem, imieniem Jerry, doktorem matematyki z Loyola Uniersity, wiceprezesem firmy, w której oboje pracowali. On musiał to wszystko odcierpieć. Gdy pojawił się po raz pierwszy w jej domu, zaprowadziła go do sypialni swego synka, obudziła dziecko i zapytała:

− Podoba ci się ten pan? – Zamiast odpowiedzi malec puścił głośnego bąka, co zawstydziło ich oboje.

– On potrzebuje prawdziwego mężczyzny – rzekł Jerry zupełnie nieapropo. Tragedię rozpadu jej trzeciego małżeństwa tak tłumaczyła u nas:

− To Jerry był wszystkiemu winien.

On chciał ją zniszczyć. Czuła się przy nim, jak narzędzie do określonych celów: „mój umysł umarł, byłam jak tasiemiec. Rosnący jak na drożdżach przemysł produktów dla domu – wywodziła. – Popularne media, reklama i psychologia konsumpcji, czyniły mnie umysłowo umarłą!” Opisywała tę niezwykłą chwilę, gdy nagle, jako młoda inteligentka, mężatka pod wpływem agresywnego przemysłu artykułów gospodarstwa domowego („rynek kury domowej”) przestała mówić o swych ambicjach. Jako prawniczka, jako profesjonalistka. Stała się konsumentem powodowanym przez reklamy. Straciła swoją tożsamość, przestała być kreatywna. Była ofiarą upiornych prezentów, które ofiarowała jej ciągle cywilizacja. To był powód tego, że ta dzielna kobieta oskarżyła swego męża przed dyrekcją, że nie załatwia dostatecznej ilości kontraktów. July w końcu odniosła sukces − odsunięto Jerry’ego od funkcji wiceprezesa, zgnębiony facet powiesił się, a Joy marniała w oczach.

Pewnego wieczora Joyce stała naga przed lustrem i wodziła rękami po piersi, którą przypuszczalnie toczył rak. Wziąłem ją w ramiona i głaskałem po włosach. Opierała się urażona.

− To ja jestem winna – rzekła przezroczystym głosem, który mógł zabarwić się każdą emocją. Popatrzyła na mnie czujnie.

− Nie powinnam tak długo cię trzymać tutaj. Dlaczego nie wyjechałeś?

− Kiedy miałem wyjechać? Gdy dowiedziałaś się, że masz raka, w staniku, czy potem?

Wieczorem znaleźliśmy się na materacu pod oknem, stęsknieni za swymi ciałami, jak świeżo poznani kochankowie. Nauczeni tyloma wspaniałymi nocami, które spędziliśmy razem, zwarliśmy się prawie bez słowa. Wszystko w niej mi smakowało, nawet jej kwaśny oddech, spowodowany kłopotami żołądkowymi, nauczyłem się rozpoznawać jak coś bliskiego. Uważałem, by nie urazić jej lewej piersi. Mogłem sprawić jej ból. Było nam coraz lepiej. Powitałem się z jej łonem, jak z kimś, kto serdecznie wpada mi w ramiona. Mój napięty trodel walczył z jej krągłymi zawiasami i za każdym razem, gdy się z niej wysuwałem żegnał mnie jej zawiedziony szept:

− Nie…, nie! Jeszcze, jeszcze, proszę.

Nie chciałem zbłądzić żadną z ciemnych ścieżek mego umysłu, by nie zgasł we mnie płomień. Zawsze brałem wszystko tak bardzo na serio. W pewnej chwili mój łokieć zsunął się z jej żeber i poczułem jej chorą pierś. Zdrętwiałem. Jęknęła.

− To boli!

To wystarczyło. Poczułem, że krew opuszcza mnie i to, co ciągle poruszało się w jej łonie było żałosną kompromitacją.

Joy odepchnęła mnie i zaniosła się szlochem, jak gospelistka.

− Ty mnie już nie kochasz… − prowokowała.

Siadłem na kolanach, za jej plecami i patrzyłem bezbronnie w szeregi domów po drugiej stronie ulicy. Ktoś hałasował na schodach.

− Będę miała nowe badania, ale ty możesz mnie opuścić, nie chcę cię tutaj trzymać.

− I to jest wyjście?

− A kochasz mnie? – zapytała tak jakoś bardziej nago.

− A jak myślisz. Po co tu gardłuję?

− Może po prostu się wstydzisz….

− Głupia jesteś! A w ogóle – odwróciłem ją na wznak.

− Nie, Sławek, proszę… – jęknęła.

Wcisnąłem nos pomiędzy jej uda i wpiłem się w jej słodki żot. Po chwili usłyszałem jej przyśpieszony oddech, poruszający piszczałki jakiegoś obcego, ciemnego altu. W pewnej chwili jakiś zapach, który odkryłem na wewnętrznej stronie jej ud, rozpalił mnie na nowo. Wcisnąłem się w nią tak zdecydowanie, że owa chwila zwłoki poszła całkiem w niepamięć i Joy z pośpiechem, jakby śpieszyła się na tramwaj całowała moje pachy i po chwili poczułem jej palce między pośladkami.

− Och, dość! – krzyknęła i wtedy wytrysnął ze mnie cały mój żal. Nieporuszeni trwaliśmy w ciszy, która zaległa obok, jak ktoś trzeci.

Joy pierwsza się zerwała z okrzykiem:

– To ja pierwsza do łazienki!

Poszła, świecąc białymi pośladkami w mroku.

− Ty wiesz, jaka jestem głodna? – wyznała potem, pachnąc mydłem i kładąc zimne dłonie na moim brzuchu.

Zamówiłem z restauracji tonę makaronu i mnóstwo jej ulubionego piwa. Gadaliśmy byle co i wypaliliśmy paczkę papierosów. Nad ranem uderzyliśmy w sak, jak mawiają Amerykanie. Joyce wstała i poszukała nie wypitej do dna butelki czerwonego wina. I rzekła zdecydowanie.

– Ty powinieneś wrócić do Polski – oświadczyła.

Znów próbowała coś za mnie zdecydować. Gdybym wyjechał bez pozwolenia, bez celu przez nią zakreślonego, znaczyłoby, że nią wzgardziłem. Nie mogła sobie na to pozwolić! Wypuszczenie mnie do Kraju było ryzykowne, lecz ona lubiła hazard. W końcu – to mogło się udać. Wierzyła, że wrócę, bo przecież nie jestem głupi, a poza tym pojadę tam i sam się przekonam, wtedy podejmę i decyzję – tę jedyną właściwą. Klęczeliśmy przed sobą – twarzą w twarz. W milczeniu.

Stanisław Esden-Tempski

Już od czasu swego głośnego debiutu – tomu wierszy pt. Wytrwale rozwijam swe złe skłonności wzbudzał kontrowersje i zainteresowanie. Powieści Kundel i Łowca orchidei ukazały go jako oryginalnego prozaika.